مبناى رصين و فتواى قويم برهان و قرآن ، علم و عمل انسان‌سازند . قرآن عين برهان است ، و عقل و نقل معاضد يكديگرند ، و هر دو در اين حكم محكم متفق‌اند ، اگر انسان من حيث هو انسان ، بايد خودش را بسازد ، چاره‌اى جز تحصيل علم نافع و عمل صالح ندارد . و چون علم و عمل ، انسان‌سازند ، هريك از ما بايد مراقب و مواظب خود بوده باشد ، كه چگونه دارد در شب و روز خود را مىسازد . جناب برهان الموحدين و قدوة العارفين على امير المؤمنين ، در كوفه جوانى را مىبيند كه به خواندن تصنيف‌هاى هرزه و آلوده سرگرم و دل‌خوش است ، امام به او فرمود : دارى به چه چيزهائى دفتر وجودت را پر مىكنى . امام بايد بفرمايد ، كه مربّى اخلاق و معلّم اجتماع و ولّى امر است ، وظيفه‌اش فرمودن و تعليم و تربيت است . از جمله كلامى كه امير المؤمنين عليه السلام ، به كميل القاء فرموده است و در نهج البلاغة آمده است ، اين است كه : « اولئك و اللّه الأقلّون عددا و الاعظمون قدرا يحفظ اللّه بهم حججه و بيّناته حتّى يودعوها نظراءهم و يزرعوها في قلوب اشباههم » « 4 » امام در اين گفتار ، علماى به حق را زارع معرّفى فرمود . علماء كشاورزاند ، علامه طباطبائى برزگر بود ، معارف عالم ، بذرهائى است كه در مزرعهء جانها مىافشاند ، قلوب مستعدّه ، مزارع اين بذرها هستند : « وَ الْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَ الَّذِي خَبُثَ لا يَخْرُجُ إِلَّا نَكِداً » . « 5 » تخمهائى كه شهوتى نبود * برِ آن جز قيامتى نبود . يكى از اهمّ مراقبات ، اين است كه انسان واردات و صادرات دهانش را مواظب باشد ، آن لقمهء نانى را كه به دهان مىگذارد اگر از روى حساب نباشد ، هرزه‌خوار مىشود ، و انسان هرزه‌گو مىگردد ، آن دهانى كه

--> ( 4 ) . نهج‌البلاغه . ( 5 ) . سوره اعراف / 59 .